Co łączy skandale LIBOR i Euribor z polskim wskaźnikiem WIBOR?

LIBOR (London Interbank Offered Rate) był przez dziesięciolecia najważniejszym wskaźnikiem referencyjnym na świecie. Określał on stawkę, po jakiej największe banki pożyczały sobie nawzajem pieniądze na londyńskim rynku międzybankowym. Podobną rolę w strefie euro pełnił Euribor (Euro Interbank Offered Rate).

Oba wskaźniki były wykorzystywane jako punkt odniesienia dla produktów finansowych o łącznej wartości setek bilionów dolarów – od kredytów hipotecznych, przez obligacje, aż po skomplikowane instrumenty pochodne.

Problem pojawił się, gdy wyszło na jaw, że banki uczestniczące w ustalaniu tych wskaźników systematycznie manipulowały kwotowaniami. Robiły to z dwóch głównych powodów:

Po pierwsze, aby zwiększyć zyski z transakcji opartych na tych wskaźnikach. Banki posiadały ogromne portfele instrumentów finansowych powiązanych z LIBOR i Euribor. Niewielka zmiana wskaźnika o kilka punktów bazowych mogła przełożyć się na miliony dolarów zysku lub straty.

Po drugie, w czasie kryzysu finansowego z 2008 roku, banki zaniżały kwotowania, aby stworzyć wrażenie, że są w lepszej kondycji finansowej, niż było to w rzeczywistości. Wysokie stawki LIBOR lub Euribor mogłyby być interpretowane jako sygnał, że bank ma trudności z pozyskaniem finansowania, co mogłoby wywołać panikę wśród inwestorów i klientów.

Manipulacje te zostały udowodnione. Banki płaciły ogromne kary – łącznie przekraczające 9 miliardów dolarów. Kilkunastu traderów trafiło do więzienia. Skala skandalu była tak duża, że zmusiła regulatorów do gruntownej reformy systemu wskaźników referencyjnych.

W odpowiedzi na skandale związane z LIBOR i Euribor Unia Europejska przyjęła w 2016 roku Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 w sprawie wskaźników referencyjnych, powszechnie określane jako BMR.

Celem rozporządzenia było zapewnienie rzetelności i przejrzystości wskaźników stosowanych w instrumentach finansowych i umowach. BMR wprowadza szereg wymagań dotyczących:

• Dokładności, wiarygodności i reprezentatywności wskaźnika – musi on wiernie odzwierciedlać rynek lub realia gospodarcze, których dotyczy.
• Rzetelności, rygoru, stabilności i weryfikowalności metody wyznaczania – sposób obliczania wskaźnika musi być transparentny i możliwy do zweryfikowania przez niezależne podmioty.
• Nadzoru nad administratorem wskaźnika – podmiot zarządzający wskaźnikiem musi podlegać ścisłej kontroli regulatorów.

Szczególnie istotny jest fragment preambuły do rozporządzenia BMR, który wprost wskazuje na źródło problemu:

„Wskaźniki oparte na danych dostarczanych przez podmioty, które same mają interes w ich wysokości, są podatne na konflikty interesów i manipulacje.”

To kluczowe stwierdzenie. Ustawodawca unijny wprost uznał, że konstrukcja wskaźnika, w której uczestnicy mają bezpośredni interes finansowy w jego wysokości, stwarza strukturalne ryzyko nadużyć.

Wskaźnik WIBOR, mimo że działa na polskim rynku, ma konstrukcję bardzo podobną do LIBOR i Euribor sprzed reformy. Jest ustalany przez panel największych banków komercyjnych w Polsce, które same są beneficjentami kredytów opartych o ten wskaźnik. Mechanizm fixingu polega na tym, że banki-dealerzy przekazują swoje kwotowania (deklarowane stawki), z których następnie wyliczana jest mediana.

To dokładnie ten sam model, który doprowadził do skandali z LIBOR i Euribor – wskaźnik oparty na deklaracjach podmiotów, które mają interes w jego wysokości. Co więcej, dokumenty polskich organów państwowych od lat wskazywały na problemy związane z WIBOR:

• Sprawozdanie Komisji Nadzoru Finansowego z 2011 roku wskazywało na brak transparentności w procesie ustalania wskaźnika.
• Pismo Prezesa Najwyższej Izby Kontroli z 2012 roku informowało o zidentyfikowanych przypadkach zawyżania kwotowań przez banki.
• Pismo Przewodniczącego KNF z 2015 roku wprost stwierdzało, że w Polsce „żadna instytucja nie posiada uprawnień do sprawowania nadzoru nad prawidłowością stawek referencyjnych WIBOR”.
• Sprawozdanie NIK z 2015 roku ponownie stwierdzało, że brak efektywnego nadzoru stwarza realne ryzyko manipulacji stawkami.
• Badania Narodowego Banku Polskiego wykazały, że co najmniej cztery banki w przeszłości istotnie zawyżały swoje kwotowania dla stawki WIBOR 3M.

Te oficjalne dokumenty nie pozostawiają wątpliwości: problemy strukturalne wskaźnika WIBOR były znane polskim organom nadzorczym od lat. Mimo to, wskaźnik nadal funkcjonował bez znaczących reform.

W 2019 roku WIBOR został wpisany na listę wskaźników kluczowych zgodnie z rozporządzeniem BMR. Może się wydawać, że to potwierdzenie jego rzetelności. Rzeczywistość jest jednak bardziej skomplikowana.

Proces wpisania WIBOR na listę wskaźników kluczowych polegał na zgłoszeniu wskaźnika przez Komisję Nadzoru Finansowego do Europejskiego Urzędu Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA). Kluczowe jest to, że wpisanie WIBOR opierało się na stwierdzeniu, iż jest on „kluczowy dla gospodarki” – czyli powszechnie stosowany.

Nie była to merytoryczna weryfikacja jego obiektywności, przejrzystości czy odporności na manipulacje. Wskaźnik został uznany za kluczowy nie dlatego, że spełnia najwyższe standardy jakości, ale dlatego, że jest szeroko wykorzystywany w polskiej gospodarce.

To istotne rozróżnienie. Status wskaźnika kluczowego nie jest certyfikatem jakości. Jest jedynie stwierdzeniem, że wskaźnik ma duże znaczenie systemowe, co uzasadnia jego objęcie regulacjami BMR.

We wrześniu 2024 roku rzeczniczka generalna TSUE, Laila Medina, wydała istotną opinię w sprawie dotyczącej kredytów opartych o wskaźniki referencyjne. Podkreśliła ona kluczowy argument: sąd krajowy w sporze konsumenckim nie może badać zgodności metodologii wyznaczania wskaźnika z rozporządzeniem BMR, ale może i powinien badać przejrzystość klauzuli umownej, która się do tego wskaźnika odwołuje.

Co to oznacza w praktyce? Nawet jeśli WIBOR został wpisany na listę wskaźników kluczowych i spełnia formalne wymogi BMR, to nie zwalnia banku z obowiązku przedstawienia kredytobiorcy klauzuli oprocentowania w sposób przejrzysty i zrozumiały.

Sąd nie będzie oceniał, czy metodologia WIBOR jest zgodna z BMR – to zadanie dla właściwych organów nadzorczych. Sąd będzie jednak oceniał, czy kredytobiorca otrzymał wystarczające informacje, aby zrozumieć mechanizm działania wskaźnika i oszacować konsekwencje ekonomiczne zmian oprocentowania.

To oddzielenie dwóch płaszczyzn oceny jest niezwykle istotne. Nawet jeśli WIBOR jest wskaźnikiem kluczowym i podlega nadzorowi regulacyjnemu, banki muszą spełniać swoje obowiązki informacyjne wobec konsumentów. Brak przejrzystości klauzuli umownej może prowadzić do jej uznania za niedozwolone postanowienie, niezależnie od statusu samego wskaźnika.

Porównując konstrukcję WIBOR z mechanizmami, które doprowadziły do skandali LIBOR i Euribor, trudno oprzeć się wrażeniu déjà vu. Mamy wskaźnik ustalany przez panel banków, które same mają interes w jego wysokości. Mamy historię dokumentowanych nieprawidłowości i braku efektywnego nadzoru. Mamy oficjalne raporty organów państwowych wskazujące na ryzyko manipulacji.

Kluczowa różnica polega na tym, że w przypadku LIBOR i Euribor manipulacje zostały udowodnione, co doprowadziło do reform. W przypadku WIBOR mamy potencjał do manipulacji wynikający z samej konstrukcji wskaźnika, ale brak spektakularnych skandali, które wymusiłyby gruntowne zmiany.

Z perspektywy kredytobiorcy kwestionującego umowę nie jest jednak konieczne udowodnienie, że do manipulacji faktycznie doszło. Wystarczy wykazanie, że konstrukcja wskaźnika i sposób prezentacji klauzuli umownej nie pozwalały na świadome podjęcie decyzji o zaciągnięciu kredytu. To właśnie podkreślają sądy – w tym Sąd Okręgowy w Suwałkach – wskazując, że istotna jest sama możliwość manipulacji, a nie jej udowodnienie.

Historia skandali związanych z LIBOR i Euribor nie jest odległą przeszłością bez znaczenia dla polskich kredytobiorców. Jest to kontekst, który pozwala zrozumieć, dlaczego Unia Europejska wprowadziła surowe regulacje dotyczące wskaźników referencyjnych i dlaczego konstrukcja oparta na deklaracjach podmiotów zainteresowanych wynikiem jest uznawana za strukturalnie ryzykowną.

Wskaźnik WIBOR, mimo że funkcjonuje w innym czasie i innym otoczeniu prawnym, dzieli fundamentalne cechy z LIBOR i Euribor sprzed reformy. Jest ustalany przez banki mające interes w jego wysokości, a polski system nadzoru przez lata nie zapewniał efektywnej kontroli nad tym procesem.

Dla kredytobiorców kwestionujących umowy oparte o WIBOR ta międzynarodowa perspektywa jest istotna. Pokazuje ona, że wątpliwości wobec wskaźników opartych na deklaracjach banków nie są bezpodstawne. Wręcz przeciwnie – są one na tyle poważne, że doprowadziły do gruntownych reform w skali całej Unii Europejskiej.

Jeśli Twoja umowa kredytu została zawarta w latach, gdy banki nie informowały kredytobiorców o mechanizmie fixingu, roli dealerów i potencjalnych ryzykach związanych ze wskaźnikiem WIBOR, masz podstawy do kwestionowania przejrzystości klauzul oprocentowania. Historia międzynarodowych skandali tylko potwierdza, że Twoje wątpliwości są uzasadnione.

Źródła:

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 (BMR)
• Opinia rzeczniczki generalnej Laili Mediny z 11 września 2024 r.
• Sprawozdanie KNF (2011)
• Pismo Prezesa NIK (2012)
• Pismo Przewodniczącego KNF (2015)
• Sprawozdanie NIK (2015)
• Badania NBP dotyczące zawyżania kwotowań WIBOR 3M