Forma umowy kredytu konsumenckiego – jakie błędy banku dają podstawę do SKD?

Artykuł 29 ust. 1 u.k.k. stanowi jednoznacznie: umowa o kredyt konsumencki powinna być zawarta w formie pisemnej, chyba że odrębne przepisy przewidują inną szczególną formę. Jest to zatem pierwszy podstawowy wymóg, który ustawodawca uznał za konieczny dla prawidłowego wykonania obowiązku otoczenia konsumenta należytą ochroną.

Brak zachowania właściwej formy może stanowić podstawę do skorzystania z sankcji kredytu darmowego. Co istotne, wymóg ten dotyczy zarówno umów zawieranych z bankami, jak i z instytucjami pozabankowymi.

Ustawa o kredycie konsumenckim nie definiuje wprost, co należy rozumieć przez pojęcie trwałego nośnika. Przepisy ustawy Prawo bankowe w art. 2 pkt 20a określają trwały nośnik jako każdy instrument umożliwiający zachowanie kierowanych do klienta lub pochodzących od niego informacji w sposób umożliwiający dostęp do nich w przyszłości przez czas odpowiadający ich celom oraz pozwalający na odtworzenie przechowywanych informacji w niezmienionej postaci.

W praktyce oznacza to, że trwałym nośnikiem może być nie tylko papierowa wersja umowy, ale również dokument elektroniczny zapisany w formacie PDF, e-mail z załącznikami czy inne formy elektroniczne, które spełniają wymogi ustawowe.

Forma umowy to sposób wyrażenia oświadczenia woli, najczęściej zawarcie umowy, gdzie niezbędne są dwa lub więcej oświadczeń woli kontrahentów. Dla zaistnienia określonej formy czynności prawnej konieczne jest złożenie oświadczenia woli w danej formie przez obie strony umowy.

Według art. 60 Kodeksu cywilnego oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Odwołanie takiego oświadczenia jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej.

Zgodnie z art. 78 § 1 k.c. do zachowania formy pisemnej potrzebny jest własnoręczny podpis złożony na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Forma pisemna dokumentu wymaga, aby oświadczenie woli było utrwalone w postaci pozwalającej na zapoznanie się z jego treścią oraz zawierało podpis.

W wyroku Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2010 r. (sygn. akt II CSK 394/09) wskazano, że do zachowania pisemnej formy umowy kredytu wymagane są podpisy obu stron, a zatem nie tylko kredytobiorcy, ale także przedstawicieli banku upoważnionych do zawierania umów w jego imieniu.

Brak zachowania właściwej formy umowy kredytu konsumenckiego stanowi naruszenie art. 29 ust. 1 u.k.k., które uprawnia konsumenta do złożenia oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego zgodnie z art. 45 u.k.k.

Należy zwrócić uwagę, że sankcja kredytu darmowego nie obejmuje kosztów ustanowienia zabezpieczeń, jeżeli na podstawie zapisów umowy do ich zapłaty zobowiązany jest konsument. Koszty te nie stanowią przychodu kredytodawcy, zatem trudno go nimi obciążać.

Istotną kwestią praktyczną jest rozróżnienie między formą pisemną a formą elektroniczną. Forma elektroniczna, zgodnie z art. 78¹ k.c., wymaga opatrzenia oświadczenia woli kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Forma ta jest obecnie równorzędna z formą pisemną i spełnia wymogi ustawowe.

Warto jednak pamiętać, że nie każdy dokument elektroniczny automatycznie spełnia wymogi formy pisemnej. Prosty e-mail czy skan umowy bez właściwego zabezpieczenia nie stanowią dokumentu w formie elektronicznej w rozumieniu przepisów.

W praktyce sądowej spotyka się różne przypadki naruszeń dotyczących formy umowy kredytu konsumenckiego. Do najczęstszych należą:

1. Brak podpisu jednej ze stron – sytuacja, w której umowa nie zawiera podpisu przedstawiciela banku lub podpisu kredytobiorcy.
2. Podpis przez osobę nieuprawnioną – przypadki, w których umowę podpisała osoba, która nie miała umocowania do reprezentowania banku.
3. Niezachowanie wymogów dokumentu elektronicznego – sytuacje, w których bank twierdzi, że umowa została zawarta elektronicznie, ale dokument nie spełnia wymogów art. 78¹ k.c.
4. Brak jednego egzemplarza dla konsumenta – choć umowa została podpisana, konsument nie otrzymał swojego egzemplarza umowy.

Kwestia reprezentacji banku przy zawieraniu umowy kredytowej ma kluczowe znaczenie dla oceny, czy forma umowy została zachowana prawidłowo. Bank jako osoba prawna działa przez swoje organy oraz pełnomocników.

Zgodnie z art. 6 k.c. kredytodawca musi wykazać, że osoba podpisująca umowę w imieniu banku miała do tego odpowiednie umocowanie. Brak takiego umocowania może skutkować uznaniem, że forma umowy nie została zachowana w sposób prawidłowy.

Zasadniczo każde naruszenie wymogów dotyczących formy umowy kredytu konsumenckiego określonych w art. 29 ust. 1 u.k.k. daje podstawę do skorzystania z sankcji kredytu darmowego. Ustawa nie przewiduje gradacji naruszeń – mamy do czynienia z oceną zerojedynkową.

Jednakże w praktyce sądowej zdarzają się głosy, że naruszenia formalne, które nie wpływają na merytoryczną treść umowy ani na świadomość konsumenta co do warunków kredytu, nie powinny automatycznie prowadzić do sankcji. Takie stanowisko nie znajduje jednak potwierdzenia w literalnym brzmieniu przepisów ustawy.

Wymóg zachowania określonej formy umowy kredytu konsumenckiego służy nie tylko celom dowodowym, ale przede wszystkim ochronie konsumenta. Ustawodawca uznał, że konsument powinien mieć możliwość zapoznania się z warunkami umowy w sposób trwały, pozwalający na późniejsze odwołanie się do jej treści.

Forma pisemna lub trwały nośnik gwarantują, że konsument będzie miał możliwość wielokrotnego przeanalizowania warunków umowy, co jest szczególnie istotne w przypadku długoletnich zobowiązań kredytowych.

Jeżeli masz wątpliwości co do formy Twojej umowy kredytowej, warto:

1. Sprawdzić, czy posiadasz podpisany egzemplarz umowy – jeśli nie, zwróć się do banku o jego wydanie.
2. Zweryfikować, czy umowa zawiera podpisy obu stron – zarówno Twój, jak i przedstawiciela banku.
3. Upewnić się, że osoba podpisująca umowę w imieniu banku miała do tego uprawnienia – można to sprawdzić w Krajowym Rejestrze Sądowym.
4. W przypadku umowy elektronicznej sprawdzić, czy spełnia ona wymogi formy elektronicznej – czy zawiera kwalifikowany podpis elektroniczny.

Forma umowy kredytu konsumenckiego to pierwszy i podstawowy element ochrony konsumenta przewidziany w ustawie. Naruszenie wymogów dotyczących formy, określonych w art. 29 ust. 1 u.k.k., daje konsumentowi prawo do skorzystania z sankcji kredytu darmowego. W praktyce oznacza to, że jeśli bank nie zachował właściwej formy przy zawieraniu umowy – nie ma znaczenia, czy było to działanie celowe, czy wynikało z niedopatrzenia – konsument może domagać się zwrotu jedynie kapitału kredytu, bez konieczności płacenia odsetek i innych kosztów.

Źródła:

• Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. z 2024 r. poz. 1497)
• Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.)
• Wyrok SN z 20 stycznia 2010 r., II CSK 394/09

Zastrzeżenie: Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani zachęty do wszczynania postępowań sądowych. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych przez specjalistę.